Ik in veelvoud
Recensie
Ik in veelvoud. Een zoektocht naar de relatie tussen mens en psychiatrische diagnose.
Sermijn, Jasmina (2008) Leuven: Acco, 104 blz.
Jasmina Sermijn is medeauteur van een boeiend artikel in het Tijdschrift voor Familietherapie met als titel "In dialoog rond het zelf: Van een modern Cartesiaans Zelf naar alternatieve opvattingen rond Zelfheid." (2005) waarin een postmodernistische visie op "zelfheid" werd geformuleerd en geplaatst tegenover het moderne Cartesiaanse beeld van het Ik. Dit was voor mij de aanleiding om dit boek te lezen. In "Ik in veelvoud" toetst zij dezelfde postmodernistische visie op het zelf op haar consequenties bij het hanteren van een psychiatrische diagnose.
Psychiatrische diagnoses zijn erg aanwezig in ons taalgebruik. Zij worden gemeengoed en worden ook veelvuldig gebruikt buiten de sfeer van de geestelijke gezondheidszorg. Iemand is "borderliner", heeft "een depressie" of "anorexia". Het lijken wetenschappelijke uitspraken over die persoon. Een dergelijke uitspraak pretendeert iets te zeggen over de eigenschappen van zijn studieobject. Het is wetenschappelijk vastgesteld en dus algemeen geldig. Op deze manier loopt men het risico dat mensen en hun problemen worden herleid tot de diagnose die wordt gesteld. Maar wie is dat "ik" dat wordt gediagnosticeerd?
De Cartesiaanse visie op het "zelf" ziet het "ik" als een op zich staande entiteit die we kunnen kennen en waarover we geldige wetenschappelijke uitspraken kunnen doen. In deze visie staat het "ik" op zich. Het heeft eigen absolute kenmerken, het is duidelijk te onderscheiden van de omgeving en wordt daar niet fundamenteel door beïnvloed. De postmodernistische visie op kennis houdt in dat je slechts waarneemt wat je waarneemt en dat de enige werkelijkheid die wij kennen deze is die we waarnemen en vatten in de taal. De waarnemer komt zelf in beeld want wat hij waarneemt wordt bepaald door zijn eigen structuur. Wat wordt waargenomen is één mogelijke constructie van de werkelijkheid. Of anders geformuleerd: één mogelijk verhaal over de werkelijkheid. Dit impliceert dat dit ook zo is voor de waarneming van het "zelf". We doen dan niet meer algemeen geldende en objectieve uitspraken over het "zelf" maar construeren een verhaal. Ook het "zelf" vertelt verhalen over zijn eigen "zelf". Het "zelf" kent zichzelf dan enkel via de verhalen die anderen of hijzelf over zichzelf vertellen. De auteur past deze visie toe op het omgaan met een psychiatrische diagnose en denkt door op de consequenties daarvan. In de moderne visie is deze een wetenschappelijke uitspraak over een "Zelf"; in de postmodernistische visie is de psychiatrische diagnose een mogelijk verhaal. Wanneer we de psychiatrische diagnose als een objectieve uitspraak beschouwen dan is deze algemeen geldend; is ze daarentegen een mogelijk verhaal dan is ze een constructie die ons helpt onze waarneming te ordenen. In de modernistische wetenschappelijke visie kan men op zoek gaan naar een remedie of een medicijn. In de postmodernistische visie is deze kennis - deze diagnose - gebonden aan de waarnemer - de diagnosticus - en is ze minder algemeen geldig.
Sermijn slaagt erin in dit bondige werk de lezer te gidsen doorheen de hedendaagse epistemologie en dit te verbinden met de geestelijke gezondheidszorg. Zorg wordt dan minder een behandeling van een zieke door een gezonde geest, maar eerder een dialoog tussen zelven.
Dit boek is erg helpend om na te denken over wetenschappelijke kennis over mensen en een must voor ieder die in de geestelijke gezondheidszorg werkt en daar geconfronteerd wordt met psychiatrische diagnoses.
Paul Heyndrickx
Jasmina Sermijn, Gerit Loots en Patrick Devlieger, (2005) "In dialoog rond het zelf: Van een modern Cartesiaans Zelf naar alternatieve opvattingen rond Zelfheid." In: Tijdschrift voor Familietherapie, jaargang 11 nr 2
Paul Heyndrickx
Relatie- en familietherapeut. Zelfstandige praktijk (Laarne).
Opleider contextuele therapie, Balans /VSPW Gent
paul.heyndrickx@vspw.be